Przewlekłe bóle kręgosłupa, rwa kulszowa i zespół FBSS (Failed Back Surgery Syndrome) wymagają przede wszystkim rozpoznania przyczyny dolegliwości i odpowiednio dobranego leczenia. W wybranych przypadkach, szczególnie gdy ból utrzymuje się pomimo standardowego postępowania, lekarz może rozważyć dodatkowe metody łagodzenia objawów, w tym terapię z zastosowaniem kannabinoidów.
Jakie są możliwości leczenia przewlekłego bólu pleców, czym różni się rwa kulszowa od FBSS i jakie miejsce może zajmować medyczna marihuana w kompleksowej opiece nad pacjentem?
Przewlekły ból kręgosłupa – kiedy dolegliwości stają się problemem długoterminowym?
O przewlekłym bólu kręgosłupa mówimy zazwyczaj wtedy, gdy dolegliwości utrzymują się lub nawracają przez ponad 3 miesiące. Najczęściej dotyczą odcinka lędźwiowo-krzyżowego, chociaż mogą również obejmować szyję i odcinek piersiowy.
Przyczyny bywają zróżnicowane. U części pacjentów ból wiąże się ze zmianami zwyrodnieniowymi, przeciążeniami struktur kręgosłupa lub chorobami krążków międzykręgowych. W wielu przypadkach nie można jednak wskazać jednej zmiany anatomicznej, która w pełni tłumaczyłaby nasilenie objawów.
Dolegliwości mogą obejmować:
- Ból miejscowy – odczuwany w okolicy lędźwiowej, niekiedy nasilający się podczas dłuższego siedzenia, stania lub schylania.
- Ograniczenie ruchomości – związane z bólem, sztywnością i trudnością w wykonywaniu codziennych czynności.
- Ból promieniujący – obejmujący pośladek lub kończynę dolną, czasami związany z podrażnieniem korzenia nerwowego.
- Zaburzenia snu i zmęczenie – pojawiające się wskutek długotrwałych dolegliwości bólowych.
- Obniżenie sprawności i jakości życia – wynikające z ograniczenia aktywności, trudności zawodowych oraz utrzymującego się dyskomfortu.
Przewlekły ból nie zawsze oznacza postępujące uszkodzenie kręgosłupa. Na jego odczuwanie wpływają również procesy zachodzące w układzie nerwowym, w tym zmiany sposobu przetwarzania bodźców bólowych.
Dlatego współczesne podejście do leczenia bólu przewlekłego uwzględnia nie tylko przyczynę dolegliwości, ale także ich wpływ na sprawność, sen i codzienne funkcjonowanie pacjenta.
Rwa kulszowa – dlaczego ból kręgosłupa promieniuje do nogi?
Rwa kulszowa, określana również jako sciatica, to zespół objawów związanych najczęściej z podrażnieniem lub uciskiem korzeni nerwowych uczestniczących w tworzeniu nerwu kulszowego.
Jedną z częstych przyczyn jest przepuklina krążka międzykręgowego w odcinku lędźwiowym. Dolegliwości mogą jednak wynikać również ze zwężenia kanału kręgowego lub innych zmian oddziałujących na struktury nerwowe.
Charakterystycznym objawem jest ból promieniujący z okolicy lędźwiowej lub pośladka wzdłuż kończyny dolnej. Niekiedy towarzyszą mu:
- uczucie pieczenia, przeszywania lub prądu elektrycznego;
- mrowienie i drętwienie nogi albo stopy;
- zaburzenia czucia w określonym obszarze kończyny;
- osłabienie siły mięśniowej;
- nasilenie bólu przy kaszlu, kichaniu lub wykonywaniu określonych ruchów.
- Nie każdy ból promieniujący do nogi oznacza rwę kulszową. Podobne objawy mogą pojawiać się w innych schorzeniach neurologicznych i układu ruchu, dlatego rozpoznanie wymaga odpowiedniego badania lekarskiego.
Czy rwa kulszowa może przejść w ból przewlekły?
U wielu osób objawy rwy kulszowej ustępują stopniowo w ciągu kilku tygodni lub miesięcy. U części pacjentów utrzymują się jednak dłużej albo nawracają, powodując przewlekłe ograniczenia funkcjonalne.
Istotne znaczenie ma wówczas rozróżnienie bólu nocyceptywnego, związanego z pobudzeniem receptorów bólowych w tkankach, od bólu neuropatycznego, który wynika z uszkodzenia lub choroby somatosensorycznego układu nerwowego. U jednego pacjenta mogą współwystępować różne mechanizmy bólu.
W przypadkach z komponentą neuropatyczną lekarz może rozważać odmienną strategię leczenia niż przy nieswoistym bólu dolnego odcinka pleców. Więcej na temat dolegliwości o podłożu nerwowym można przeczytać w części poświęconej zastosowaniom medycznej marihuany w neurologii.
Zespół FBSS – przewlekły ból kręgosłupa po operacji
FBSS (Failed Back Surgery Syndrome) to tradycyjne określenie dolegliwości bólowych utrzymujących się, nawracających lub pojawiających się po zabiegu operacyjnym kręgosłupa.
We współczesnej literaturze coraz częściej stosuje się również termin Persistent Spinal Pain Syndrome Type 2 (PSPS-T2), czyli zespół przetrwałego bólu kręgosłupa po operacji. Jest to określenie bardziej neutralne, ponieważ utrzymywanie się bólu nie musi oznaczać, że sam zabieg został wykonany nieprawidłowo.
Przyczyny dolegliwości pooperacyjnych mogą obejmować między innymi:
utrzymujący się lub ponowny ucisk struktur nerwowych;
- zmiany bliznowate i włóknienie w przestrzeni nadtwardówkowej;
- niestabilność określonego segmentu kręgosłupa;
- zmiany zwyrodnieniowe sąsiednich segmentów po zabiegach usztywnienia;
- uszkodzenie albo podrażnienie struktur nerwowych;
- inne, niezależne źródła bólu, które nie zostały wyeliminowane przez operację.
- Diagnostyka FBSS wymaga analizy dokumentacji operacyjnej, badania neurologicznego i – zależnie od wskazań – odpowiednich badań obrazowych.
Postępowanie terapeutyczne powinno być wielokierunkowe. Może obejmować rehabilitację, indywidualnie dobraną farmakoterapię, leczenie interwencyjne, a u wybranych pacjentów również neuromodulację, np. stymulację rdzenia kręgowego.
Nie każda osoba z przewlekłym bólem po operacji wymaga kolejnego zabiegu. Najważniejsze jest ustalenie, czy istnieje odwracalna przyczyna dolegliwości oraz która metoda leczenia daje realną szansę poprawy.
Jak wygląda leczenie przewlekłego bólu kręgosłupa, rwy kulszowej i FBSS?
Dobór leczenia zależy od rozpoznania, czasu trwania objawów, obecności zaburzeń neurologicznych oraz dotychczasowej odpowiedzi na terapię.
| Metoda postępowania | Rola w leczeniu | Najważniejsze ograniczenia |
| Fizjoterapia i ćwiczenia terapeutyczne | Poprawa sprawności, tolerancji obciążenia i codziennej aktywności | Program wymaga dostosowania do stanu pacjenta |
| Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne | Doraźne łagodzenie wybranych rodzajów bólu | Ryzyko działań niepożądanych; nie wszystkie leki są skuteczne w rwie kulszowej |
| Edukacja i strategie samodzielnego radzenia sobie z bólem | Zmniejszanie ograniczeń funkcjonalnych i wspieranie aktywności | Wymagają regularnego stosowania |
| Leczenie interwencyjne | Pomoc w wybranych przypadkach bólu korzeniowego lub FBSS | Wskazania zależą od źródła bólu i wyników diagnostyki |
| Leczenie operacyjne | Usunięcie określonych przyczyn ucisku lub niestabilności | Nie jest wskazane u każdego pacjenta |
| Terapia kannabinoidami | Możliwe dodatkowe łagodzenie objawów u wybranych pacjentów z bólem przewlekłym | Ograniczone dowody dla rwy kulszowej i FBSS; ryzyko działań niepożądanych |
Wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia z 2023 roku wskazują na znaczenie edukacji, aktywności fizycznej i odpowiednio dobranych metod niefarmakologicznych w leczeniu przewlekłego pierwotnego bólu dolnego odcinka pleców.
Z kolei wytyczne NICE podkreślają, że w przypadku rwy kulszowej nie należy rutynowo stosować gabapentynoidów, doustnych kortykosteroidów czy benzodiazepin, ze względu na brak przekonujących korzyści i możliwość wystąpienia działań niepożądanych. Nie zalecają również opioidów w leczeniu przewlekłej rwy kulszowej.
W przypadku FBSS konieczne jest bardziej indywidualne podejście, często z udziałem specjalistów kilku dziedzin.
Medyczna marihuana w przewlekłym bólu kręgosłupa – co mówią badania naukowe?
Zainteresowanie zastosowaniem kannabinoidów w leczeniu bólu przewlekłego wynika między innymi z ich oddziaływania na układ endokannabinoidowy, uczestniczący w regulacji wielu procesów fizjologicznych, w tym modulacji sygnałów bólowych.
Dwa najczęściej omawiane kannabinoidy to:
THC (delta-9-tetrahydrokannabinol) – związek oddziałujący między innymi na receptory kannabinoidowe CB1 w układzie nerwowym. Może wpływać na odczuwanie bólu, ale wykazuje również działanie psychoaktywne.
CBD (kannabidiol) – związek niepowodujący typowego odurzenia charakterystycznego dla THC. Jego mechanizmy działania są złożone, jednak dotychczasowe badania kliniczne nie dostarczają przekonujących dowodów na skuteczność samego CBD w leczeniu bólu przewlekłego.
Czy kannabinoidy rzeczywiście zmniejszają ból?
W przeglądzie systematycznym i metaanalizie opublikowanej w 2021 roku w czasopiśmie The BMJ, obejmującej 32 badania kliniczne i 5174 dorosłych pacjentów, wykazano, że niektóre preparaty kannabinoidowe podawane drogą inną niż wziewna mogą przynosić niewielką poprawę w zakresie nasilenia bólu, snu i funkcjonowania fizycznego.
Podobne wnioski przedstawia aktualizacja przeglądu AHRQ z 2025 roku. Autorzy wskazali, że wybrane produkty zawierające THC lub THC w połączeniu z CBD mogą nieznacznie zmniejszać nasilenie bólu przewlekłego, przede wszystkim neuropatycznego.
W przypadku preparatów o porównywalnej zawartości THC i CBD, ocenianych w siedmiu badaniach randomizowanych, średnia różnica natężenia bólu względem placebo wyniosła około 0,54 punktu w skali od 0 do 10.
Oznacza to, że obserwowany efekt był przeciętnie niewielki. Nie można również zakładać, że każdy pacjent odczuje podobną poprawę.
Co wiemy o leczeniu samego bólu kręgosłupa?
Badania dotyczące konkretnie przewlekłego bólu dolnego odcinka pleców są mniej liczne i bardziej niejednorodne niż badania nad bólem neuropatycznym ogółem.
W przeglądzie systematycznym opublikowanym w 2023 roku w Current Pain and Headache Reports autorzy przeanalizowali 12 badań dotyczących stosowania konopi medycznych u pacjentów z bólem dolnego odcinka kręgosłupa.
Większość badań obserwacyjnych sugerowała poprawę, ale jedyne uwzględnione badanie randomizowane nie wykazało statystycznie istotnej różnicy w nasileniu bólu między grupą stosującą kannabinoidy a placebo.
Obecnie nie ma więc wystarczających dowodów, aby uznać medyczną marihuanę za standardowe leczenie rwy kulszowej lub zespołu FBSS.
Nie wykazano również, że kannabinoidy regenerują krążki międzykręgowe, cofają zmiany zwyrodnieniowe czy usuwają mechaniczny ucisk na korzenie nerwowe.
Kiedy można rozważyć terapię konopną jako leczenie wspomagające?
U pacjentów z przewlekłymi dolegliwościami, u których standardowe postępowanie nie przyniosło wystarczającej poprawy, lekarz może indywidualnie ocenić zasadność dodatkowego leczenia objawowego.
Rozważenie zastosowania kannabinoidów może dotyczyć zwłaszcza sytuacji, w których:
- Ból utrzymuje się od dłuższego czasu i istotnie wpływa na codzienne funkcjonowanie.
- Dotychczasowe leczenie zostało odpowiednio przeprowadzone, ale efekt pozostaje niezadowalający.
- W obrazie klinicznym występują objawy sugerujące neuropatyczny komponent bólu.
- Lekarz ocenił możliwe korzyści, przeciwwskazania, interakcje z lekami oraz ryzyko działań niepożądanych.
- Ustalono konkretne cele leczenia i sposób monitorowania jego skuteczności.
Warto podkreślić, że sama diagnoza rwy kulszowej, dyskopatii czy FBSS nie stanowi automatycznej podstawy do zastosowania medycznej marihuany.
Podczas kwalifikacji do terapii konopnej w przewlekłym bólu lekarz bierze pod uwagę pełny obraz kliniczny, wcześniej stosowane metody leczenia oraz bezpieczeństwo pacjenta.
Nie ma także wystarczających dowodów, aby zakładać, że włączenie kannabinoidów pozwoli automatycznie zmniejszyć dawki opioidów lub innych leków przeciwbólowych. Ewentualna modyfikacja farmakoterapii powinna odbywać się pod nadzorem lekarza.
Bezpieczeństwo terapii – o czym należy pamiętać?
Stosowanie medycznej marihuany wymaga takiej samej ostrożności jak w przypadku innych leków wpływających na ośrodkowy układ nerwowy.
W badaniach klinicznych do częściej zgłaszanych działań niepożądanych należały zawroty głowy, senność, nudności, zaburzenia koncentracji i przejściowe pogorszenie niektórych funkcji poznawczych.
Szczególna ostrożność jest potrzebna u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego, obciążonym wywiadem psychiatrycznym, ryzykiem uzależnień oraz u pacjentów stosujących leki o działaniu uspokajającym. Ciąża i karmienie piersią również stanowią sytuacje, w których należy unikać stosowania konopi medycznych.
Preparaty zawierające THC mogą upośledzać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn.
Terapia kannabinoidami nie jest odpowiednia dla każdego pacjenta. Jeżeli nie przynosi istotnej poprawy funkcjonowania lub powoduje trudne do zaakceptowania działania niepożądane, konieczna jest ponowna ocena jej zasadności.
Jak przygotować się do konsultacji lekarskiej?
Dobrze przygotowana dokumentacja pozwala lekarzowi dokładniej przeanalizować przyczynę przewlekłego bólu i ocenić dotychczasowe postępowanie.
Przed wizytą warto zebrać wypisy ze szpitala, opisy wcześniejszych zabiegów operacyjnych, wyniki badań obrazowych, informacje o rehabilitacji oraz listę aktualnie przyjmowanych leków.
Pomocne może być również prowadzenie krótkiego dzienniczka bólu, uwzględniającego jego nasilenie, lokalizację, czynniki zaostrzające i wpływ na sen oraz aktywność.
Osoby zainteresowane konsultacją mogą wcześniej zapoznać się z poradnikiem jak przygotować się do pierwszej wizyty w klinice konopnej, który wyjaśnia znaczenie dokumentacji medycznej i przebieg kwalifikacji.
Kiedy ból kręgosłupa wymaga pilnej pomocy?
Niektóre objawy mogą wskazywać na poważne uszkodzenie lub ucisk struktur nerwowych i wymagają pilnej oceny medycznej.
Szczególnie niepokojące są nowe zaburzenia oddawania moczu lub stolca, utrata czucia w okolicy krocza, szybko narastające osłabienie siły mięśniowej oraz obustronne, nasilające się objawy neurologiczne w kończynach dolnych.
W takich sytuacjach należy niezwłocznie zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy. Nie należy odkładać diagnostyki na rzecz leczenia objawowego.
Podsumowanie – kompleksowe podejście do przewlekłego bólu kręgosłupa
Przewlekły ból kręgosłupa, rwa kulszowa i zespół FBSS to problemy, które mogą mieć różne mechanizmy powstawania i wymagać odmiennego leczenia. Skuteczna opieka opiera się na prawidłowej diagnostyce, rehabilitacji, odpowiednio dobranej farmakoterapii oraz – w uzasadnionych przypadkach – metodach interwencyjnych.
Medyczna marihuana może być rozważana jako dodatkowa forma leczenia objawowego u wybranych pacjentów z przewlekłym bólem, szczególnie o charakterze neuropatycznym. Należy jednak pamiętać, że aktualne badania wskazują na przeciętnie niewielkie korzyści, a dowody dotyczące rwy kulszowej i FBSS pozostają ograniczone.
W Podkarpackiej Klinice Konopnej podstawą kwalifikacji jest indywidualna ocena medyczna. Lekarz analizuje historię choroby, dotychczasowe leczenie, możliwe przeciwwskazania oraz potencjalne korzyści i ryzyko terapii.
Celem leczenia wspomagającego jest nie tylko ograniczenie dolegliwości bólowych, ale przede wszystkim poprawa codziennego funkcjonowania i jakości życia – przy zachowaniu bezpieczeństwa pacjenta.
Bibliografia
1. World Health Organization (WHO), 2023. WHO guideline for non-surgical management of chronic primary low back pain in adults in primary and community care settings. Wytyczne dotyczące leczenia przewlekłego bólu dolnego odcinka kręgosłupa. https://www.who.int/publications/i/item/9789240081789
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Low back pain and sciatica in over 16s: assessment and management (NG59). Wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia bólu dolnego odcinka kręgosłupa oraz rwy kulszowej. https://www.nice.org.uk/guidance/ng59
3. van de Minkelis J. i wsp., 2024. Persistent spinal pain syndrome type 2. Pain Practice. Publikacja dotycząca przewlekłego bólu po operacjach kręgosłupa (FBSS/PSPS-T2). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38616347/
4. Chou R. i wsp., 2025. Living Systematic Review on Cannabis and Other Plant-Based Treatments for Chronic Pain: 2025 Update. Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ). Systematyczny przegląd skuteczności i bezpieczeństwa kannabinoidów w leczeniu bólu przewlekłego. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK618045/
5. Wang L. i wsp., 2021. Medical cannabis or cannabinoids for chronic non-cancer and cancer related pain: a systematic review and meta-analysis of randomised clinical trials. BMJ, 374:n1034. Metaanaliza badań klinicznych dotyczących zastosowania kannabinoidów w bólu przewlekłym. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34497047/
6. Lee C. i wsp., 2023. Medical Cannabis and Its Efficacy/Effectiveness for the Treatment of Low-Back Pain: a Systematic Review. Current Pain and Headache Reports. Przegląd badań dotyczących stosowania medycznej marihuany w bólu dolnego odcinka kręgosłupa. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38041708/
7. Busse J.W. i wsp., 2021. Medical cannabis or cannabinoids for chronic pain: a clinical practice guideline. BMJ, 374:n2040. Wytyczne kliniczne dotyczące rozważania stosowania kannabinoidów u wybranych pacjentów z przewlekłym bólem. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34497062/
8. Noori A. i wsp., 2021. Opioid-sparing effects of medical cannabis or cannabinoids for chronic pain: a systematic review and meta-analysis of randomised and observational studies. BMJ Open. Przegląd badań oceniający możliwość ograniczenia stosowania opioidów podczas terapii kannabinoidami. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34321302/
